قاين شهري است كه حدود هفت هزار نفر جمعيت دارد و محصول عمده‌اش زعفران است و سوري محكم و مسجدي با شكوه دارد كه ايوانش بغايت رفيع و بنيانش منيع است. در زمان سابق دارالملك قهستان بوده و مدرسه جعفريه قاين مركز عده‌اي از علماي نامي بوده و فضلاي عالي مقام تربيت كرده است. مدفن ابوالمفاخر محمد بن حسن المنصور مرشد سنايي غزنوي در كنار اين شهر و مدفن ابوذرجمهر قايني در نزديكي آن در دامنه كوهي واقع است. اولي مشهور به ابوالخيري و دومي معروف به ابوذري است. خواجه نصيرالدين طوسي و حكيم ناصر خسرو علوي و ابوسعيد ابوالخير به اين شهر آمده و در مصنفات خود از اين بلده نام برده‌اند. شورش‌هاي محلي كه هر از چند گاهي به وقوع مي‌پيوسته به گونه‌اي خاتمه يافته است. در يكي از اسناد تاريخي كتابخانه حجه`‌الاسلام فقيه امام جمعه محترم زيركوه چنين آمده: شاه اجازه برداشت از ماليات منطقه زيركوه را به مبلغ سه تومان و دو هزار و هفتصد دينار داده كه به مخالفان پرداخت نمايند به شرط آنكه سر به راه شوند و دست از هرگونه معارضه فرهنگي يا عملي بردارند و پس از پرداخت گزارش كار و سند را به دربار اعلام نمايند.‌ * با اوجگيري انقلاب‌ اسلامي قاين از شهرهاي پيشگام در مبارزات بود كه دو روز بعد از راهپيمايي عاشوراي 1357 تعداد 5 نفر از اولين شهداي خويش را تقديم انقلاب نمود.‌ * پس از پيروزي انقلاب اسلامي مردم قاينات با حضور يكپارچه در تمامي صحنه‌ها با اهداي بيش از 400 شهيد،1893 جانباز، 60 آزاده و5400 رزمنده حضوري فعال داشته‌اند.‌ با فرزانگان قاين ابوالنصر(ابومنصور) محمدبن احمد بن محمد المناح(المساح) ايشان از شخصيت‌هاي منحصر به فرد روزگار خويش و از نوادر سده پنجم هجري قمري است. پدرش فقيه و شاعري برجسته بود. ابونصر از حكما و رياضيدانان و ادباي عصر خويش به شمار مي‌آمد. پسرش بنام عميد كمال‌الدوله صاحب ديوان انشاء و در شعر توانا بود. ناصر خسرو در سال 444 هجري قمري در سفر به قاين او را ملاقات نموده و در سفرنامه‌اش از او وصف بليغي كرده مي‌گويد: " بقاين مردي ديدم كه او را ابومنصور محمد بن دوست مي‌گفتند. از هر علمي باخبر بود. از طب، نجوم و منطق چيزي از من پرسيد كه، گويي بيرون اين افلاك و انجم چيست؟ گفتم نام چيز بر آن افتد، كه داخل اين افلاك است و بر ديگري نه گفت: چه گويي بيرون از اين گنبدها معني است؟ يا نه ؟ گفتم چاره نيست كه عالم محدود است و حد فلك الافلاك، و حد آن گويند كه جز او جدا باشد” و چنين تصديقي از ناحيه شخصيتي چون ناصر خسرو بيانگر جامعيت و كمال اوست. ابومنصور در علوم رياضي دستي قوي داشت. بيهقي در ترجمه تتمه يصوان الحكمه سؤالاتي كه از ابومنصور درباره شكل مخروط و موضوعات رياضي به عمل آمده پاسخ‌هاي وي را در سال 565 هجري قمري به تفصيل نوشته است. ابومنصور صاحب ديوان شعري بوده كه باخرزي به آن اشاره مي‌كند. در فلسفه كتابي به نام قراضه طبيعيات تأليف نموده كه به شماره 992 در كتابخانه ملي تهران موجود است . سعيد نفيسي در كتاب تاريخ نظم و نثر در ايران از وي چنين ياد مي‌كند: " ابونصر محمد بن محمد قايني معروف به مناح از ادباي معروف عصر خود بوده و شعر را نيكو مي‌سروده و در حكمت نيز دست داشت. از وي كتابي به نام قراضه طبيعيات به يادگار مانده، در برخي از مسائل حكمت به فارسي فصيح تأليف كرده است. ضرب‌المثل‌هاي قاين‌ - دستم به تغار باشه كوشومه شغال باشه‌ - سر مشك را ول كردن و لنگ بز را گرفتن - آبرو آب جوكه نيسته‌ - بخت خور عوض كنم، طالع خور چه كنم‌ - بهشت به سرزنش نمي‌ارزه‌. منبع : تاريخ و جغرافياي شهرستان قاين

خطه خراسان از ديرباز يكي از بزرگ ترين مراكز حضور شاعران و ادب دوستان بوده است.
شاعراني همچون رودكي، فردوسي، عطار، خيام و... همه از اين ديار برخاسته اند.
اما اين كه خراسان جنوبي به طور خاص چه سهمي در پرورش شاعران ايراني داشته است و اين كه آيا اين خطه از كانون هاي مورد توجه ادب دوستان بوده يا نه، سوالي است كه براي پاسخ دكتر سيد مهدي رحيمي در خصوص خاستگاه شعر در خراسان گفت:

شادروان‌ آيت‏الله حاج ‌شيخ‌ محمدهادي‌ بيرجندي‌ (متوفي‌ ارديبهشت 1326ش‌) در چكامه‌اي‌ خط‌اب ‌به 

‌جوانان ‌ايراني ‌مي‌گويد: اي‌ گروه ‌نژاد ايراني‌ اي‌ شكوه ‌سلاله ‌ساسان‌ ياد آر آن‌ شكوه ‌و حشمت‌ و فر

هوش‌دار آن ‌جلال ‌و رفعت‌ و شان‌ پدرت‌ اردشير گفت‌: تو را ملك‌ و دين ‌توام‌اند جاويدان‌ احمد مصط‌في‌

تو را فرمود كه ‌اگر علم‌ رفت‌ از اين‌ كيهان‌ فارسي‌ مرد دسترس‌ دارد بر هنر، تا بگيرد از كيوان‌ اين‌

 بدان‌ گفت‌ كو نهاد ترا ديد روشن‌ به‌ فره‌ يزدان‌ زينهار اين‌ ضمير روشن‌ را به

  مي‌نسازي‌ ‌ تيرگي‌ پنهان.‌

                                                                                                                                                                                                                    كوچه اسدي، كوچه خواجه‌ها (اماكن واقع شده در اين كوچه)، لب‌جوي گسلگي، لب جوي خران، كوچه آب ‌بردي، حوض انبار حاج ملك، مساجد (مساجد چهار درخت، مسجد عاشورا، مسجد آيتي، مسجد خواجه‌ها، مسجد لب گسلگي، آيتي، مسجد جامع بيرجند، حمام‌هاي قديمي، حمام غيناب زنانه) و تشريفات آن، ارگ حسام‌الدوله، كوچه خواجه‌ها، مسجد لب جوي گسلگي، كنسولخانه انگلستان، خواجه خضر، خشك‌رود بيرجند، كوهپايه باغران، بند دره، بند عمر شاه، بند باروت كوب، چهكند، ريچ (آثار باقي‌مانده از دوره اشكانيان)، حوض غلام‌كش، بازار بيرجند (تجار هندي بازار).

جمشيد آذري از آن دسته انسان هايي است كه شرايط اجتماعي و خانوادگي به او اجازه نداد، در محضر استاد يا كلاس درس به آموختن بپردازد و بتواند خمير مايه ذاتي و استعداد فطري خويش را در قالب نوشته به سامان آورد.آذري از خيل گمنامان مستعد، باذوق، بديهه سرا، نكته دان و بذله گويي است كه هرچند غلط هاي املايي و قافيه هايي خطي در سروده هايش فراوان مي باشد اما جوهره شعرش همچون استعدادش سيال و جوشان است.خود مي گويد: «در سال ۱۳۲۰ شمسي در روستاي نصرآباد خراشاد ديده به جهان گشودم.در هفت سالگي به جاي رفتن به كلاس، پشت دارهاي قالي نشستم.در آن اوضاع و احوال، به همت عمويم استاد محمد حسن آذري، الفباي فارسي را آموختم . عمويم هنگام كار پيوسته اشعار حافظ و سعدي را بلند بلند مي خواند و خودش هم اشعاري مي سرود.اين شيوه مرا به شعر علاقه مند كرد و سبب شد از دوران كودكي سرودن اشعاري را تجربه كنم.اكنون هم شعر مي گويم و مجموعه اي بيش از چند هزار بيت در قالب غزل، مثنوي، دوبيتي و طنز فراهم آورده ام.بسياري از آنها را درانجمن هاي ادبي و شعري خوانده ام و اميدوارم روزي به چاپ برسد.
از سروده هاي اوست:
       به هواي مه نو تا به افق خيره شدم
                                                      ناگهان درنظرم ماه تمامم آمد
     ساغري از مي كهنه غزلي نو به ضمير
                                                      يادي از شعر تر ابن حسامم آمد
      تير در چله به دنبال شكارم شب و روز
                                                      به دمي آهوي خوش حال به دامم آمد
   ساقي و ساغر مي بر كف و ماه رمضان
                                                      وقت افطار به هنگام صيامم آمد
   بزم گسترده و مطرب به ميان رقص كنان
                                                      عكس دلدار ميان مي جامم آمد
   دوش مخمور به فكر مي بي غش بودم
                                                       ساقي از غيب سر سفره شامم آمد
    قدحي از كف ساقي بگرفتم كه سپس
                                                          رمقي داد به جان تا كه قيامم آمد
    يار بي پرده سخن گفت به هنگام حضور
                                                          كز پس پرده سخن ها به خيامم آمد
   دل به عشق سركوي تو چو پرواز نمود
                                                           پرزنان طاير عشقم لب بامم آمد
 « آذري» مست شراب از مي خمخانه عشق
                                                            قدح اندر قدح و شرب مدامم آمد
                                         

                                             ****

                                 دوشينه ندا ز سوي ميخانه رسيد
                                 در گردش خم قطره مستانه رسيد
                                مخمور خرابات به وي مژده دهيد
                                 در گردش مي نوبت پيمانه رسيد

حضور در يك محفل ادبي 
محمد علي رحيمي متخلص به «خاموش»استادوشاعري خوش ذوق  باچهره اي آرام وشخصیتی متواضع ستاره درخشانی  در آسمان ادب وفرهنگ خراسان جنوبی است وی متولد شهرستان خوسف مي باشدو  پس از ٨ سال مسئوليت شوراي اسلامي خوسف، اينك گويا سبك بارتر از گذشته دراين محفل شعر و ادب فارسي شركت كرده است و گاه گاهي با لهجه شيرين خوسفي شور و نشاط خاصي به مجلس مي بخشد. وي از استاد غزل اين خطه«ناقوس» دعوت مي كند تا با همراهي ويلون جليل مالكي نوازنده بي نظير خوسفي به قرائت ابياتي چند در وصف بهار بپردازد و اين سرآغازي است تا شاعران پيشكسوت و جوان شركت كننده در اين شب شعر يكي پس از ديگري اشعار خود را با مضامين اجتماعي، سياسي، طنز، عشق، بهار و ... قرائت كنند. وزش باد ملايم، شاخه هاي درختان اين باغ كه به گل هاي رنگارنگ آراسته شده و درختاني همچون سرو و انار و جوي آب روان، باعث نشاط و سرزندگي حاضران شده است.

سال هاست كه نام ناقوس به عنوان شخصيتي فرهنگي زينت بخش تذكره مشاهير شعراي اين ديار است و بسياري از اشعار او در مجموعه ها و منظومه هاي مختلف به چاپ رسيده است كه از آن جمله مي توان به «صد سال شعر خراسان» ، «شعر جنگ» ، «علي امير غدير» ، «بيرجند نگين كوير» و... اشاره كرد.
وي در بسياري از همايش ها و گردهمايي هاي سراسري به عنوان شاعر مطرح بيرجندي دعوت شده و حضور يافته است و امضاي او همواره زينت بخش كتاب هاي شعر شاعراني همچون احمد كمال پور، امير برزگر، عبدالحسين فرزين و... بوده است.
فهيم مالكي ، شاعر خوسفي با بيان اين كه ناقوس از برجسته ترين شاگردان مكتب راستاي اين انديشه صاحب سبك و روشي خاص است كه مي تواند شيفتگان وادي عشق وعرفان را از زلال شعر خويش و چشمه آب حياتي كه در دل و روح هر بيت و غزلش جاري است سيراب سازد.
وي در ادامه مي گويد: فيض و بهره گيري از شعر او براي من كه افتخار دوستي و محبتش را دارم از همه آنان كه با او و هنرش آشنا هستند بيشتر است.
او شاعري آزاده و هنرمندي وارسته است كه از خودخواهي هاي ادبي و فضل فروشي هاي اديبانه بركنار مانده است.
 سيد محمد قاليبافان نيز با اشاره به اين كه ناقوس از معدود شاعراني است كه در حال حاضر از محبت، يكدلي، صداقت و يكرنگي مي سرايد، اظهار داشت: ناقوس منزل ها و وادي هاي بسياري را پيموده و كوره راه ها را گشته است.
ذوقش سرشار، شوقش مالامال و عشقش پرباراست.
 ناقوس شعرش زبان و بيان احوال باطني اوست. بهترين سروده هايش آنگاه بروز مي كند كه شور و حالي و وجد و شوقي به وي دست مي دهد چنان كه بسياري از غزليات را في البداهه در مجلس بزم و شعري كه حضور داشته ام، سروده است.
 اديب بيرجندي افزود: ناقوس عمري است كه به امرمقدس معلمي مشغول است او هيچ گاه تظاهر به تجدد نكرده است. شاعر خوسفي نيز در اين زمينه تاكيد كرد: ناقوس سوزوگداز نوحه هاي ظهر عاشوراي ابي عبدا...(ع) و هزاردستان نواپرداز نرگس سارهاي خوسف است.
محمدعلي رحيمي متخلص به خاموش اضافه كرد: ناقوس ساحل نشين عافيت نيست كه شعر را از سر سيري بسرايد.